|
Romantyzm to okres w dziejach kultury i
literatury europejskiej przełomu XVIII i XIX w. Romantyzm powstał
na fali europejskich ruchów wolnościowych, które nawiązywały do
ideałów Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W Anglii romantyzm towarzyszył
ruchowi czartystów, w Rosji powstaniu dekabrystów, w Polsce powstaniu
listopadowem. Właściwy rozwój tego prądu przypadł na lata 1822-1863.
W roku 1822 ukazał się w Wilnie pierwszy tom "Poezji"
Mickiewicza, stanowiący manifest i praktyczną propozycję literatury
romantycznej. W roku zaś 1863 wybuchło powstanie styczniowe, zamykające
serię związanych z romantycznym światopoglądem i polityką walk niepodległościowych.
Nazwa romantyzm pojawiła się w I połowie XIX
w., oznaczając coś niepodobnego do rzeczywistości, niezwykle pięknego,
oddziaływującego na uczucie, podniecającego wyobraźnię, coś fantastycznego."romanticus
- romantyczny". Później przymiotnik "romantyczny"
zaczęto używać do oznaczenia pewnej specjalnej piękności w poezji,
następnie romanse - dramat szekspirowski i hiszpański. To już było
znacznie zbliżone do tego, w jakim terminu "romantyzm"
używali przedstawiciele młodej generacji artystów i myślicieli w
końcu XVIII i początku XIX w., tj. sami romantycy.
Okres ten przypadł zarówno w Europie, jak i w
samej Polsce na czasy niezwykle burzliwe. Był to czas ruchów narodowo-wyzwoleńczych
(powstanie listopadowe, krakowskie i styczniowe) oraz okres wynaradawiania.
Literatura zajmowała się głównie walką narodowo-wyzwoleńczą. Podstawową
cechą postawy romantyków był wszechstronny bunt wobec zastanej rzeczywistości.
Romantycy nie akceptowali feudalnej struktury społecznej i absolutystycznych
rządów, a oświeceniowy racjonalizm, empiryzm i klasycyzm odrzucili
jako niewystarczające formy myślenia o świecie i sposoby jego wyrażania.
Termin "romantyzm" używany był i jest
nadal w sposób bardzo wieloznaczny. Jego kategoria psychologiczna
oznacza pewną postawę człowieka wobec świata. Romantyk to marzyciel
i idealista, człowiek uczuciowy. Romantyzm w znaczeniu ahistorycznym
oznacza też określone cechy kultury w różnych epokach literackich.
Tak rozumiany romantyzm stał się czynnikiem rozwoju kultury i sztuki,
ponieważ każda awangarda artystyczna ma swoje źródło właśnie w romantyzmie.
Cechy charakterystyczne romantyzmu - stawianie
uczucia ponad rozum jako najbardziej zbliżające człowieka do poznania
tajemnic życia; - wiara w możliwość kontaktu ze światem pozazmysłowym;
- wprowadzenie do literatury wątków baśniowych, fantastycznych,
legend, podań; - tajemniczość; - wprowadzenie wątków i motywów historycznych,
szczególnie średniowiecznych; - zainteresowanie tematyką wschodu,
tzw. orientalizm; - odrzucenie zasad i reguł poetyki klasycznej
krępujących rozwój jednostki; - dążenie do indywidualizmu.
Koncepcja poety i poezji w utworach romantycznych.
Poeta miał być przywódcą duchowym narodu, wieszczem, drogowskazem.
Poeta to postać wyjątkowa, obdarzona przez Boga przymiotami. Bardzo
często poeta jest bohaterem. Bohater romantyczny to człowiek przeżywający
tragiczny konflikt spowodowany rozbieżnością między wyznawanymi
ideałami a rzeczywistością, człowiek skłócony ze światem i społeczeństwem,
w którym żyje, buntujący się przeciw istniejącym normom społecznym,
kulturalnym i obyczajowym. Bohater romantyczny to indywidualista
i człowiek o niezmiernie bogatym życiu wewnętrznym, pełen sprzeczności,
rozterek i wahań. Jedną ze stałych cech bohatera romantycznego było
także przeżywanie wielkiej romantycznej miłości, która stawała się
wielką namiętnością, była też dowodem - wyznawanej przez romantyków
- dominacji uczuć nad rozumem. Miłość romantyczna jest najczęściej
nieszczęśliwa i prowadzi bohatera do samobójczej śmierci.
Romantycy stworzyli też nową koncepcję poezji
i poety - wieszcz i geniusz - wprowadzone przez niemieckich teoretyków
romantyzmu. Poeta w ich ujęciu stawał się najwyższym prawodawcą
i prorokiem, wysłannikiem Boga. Literatura danego narodu miała przedstawiać
jego dawne i teraźniejsze dzieje, sławić bohaterów, w razie potrzeby
podtrzymywać na duchu i zagrzewać do walki z wrogiem. W literaturze
romantycznej polskiej, podobnie jak i w literaturze innych krajów
europejskich, znajdujących się w niewoli, głównym tematem staje
się zagadnienie walki narodowo-wyzwoleńczej. Bohaterowie całe swe
działania podporządkowują idei odzyskania niepodległości i kiedy
trzeba składają życie w ofierze, tworząc w ten sposób wzorce do
naśladowania.
Gatunki charakterystyczne dla romantyzmu:
- Dramat romantyczny - wywodzi się z dramaturgii Szekspira:
nie respektuje trzech jedności, rezygnuje z chóru, nie podporządkowuje
się "decorum", gdyż partie tragiczne miesza z komicznymi;
charakteryzuje się luźną kompozycją. Mógł mieć jak "Dziady"
niepełną i niechronologiczną numerację części. Poszczególne sceny
luźno, bez wynikania logicznego, wiązały się ze sobą. Był gatunkiem
dominującym;
- Powieść poetycka - odmiana poematu epickiego, powstała
w okresie romantyzmu, o elementach dramatycznych i lirycznych. Fragmentaryczność
i inwersyjność fabuły (zakłócenia chronologii zdarzeń) służą do
wytworzenia napięcia i tajemniczości. Narrator ujawnia swoje uczucia
w nastrojowych opisach, lirycznych komentarzach i refleksjach. Tło
wydarzeń często jest historyczne (rozgrywają się one w średniowieczu),
niekiedy zaś orientalne. Twórcami powieści poetyckiej byli Scott
i Byron;
- Ballada - wywodzi się ze średniowiecznych epickich pieśni
ludowych. W Polsce połączona z cechami epickiej dumy, wykrystalizowała
się w wierszowany utwór poetycki, łączący epicką opowieść o niezwykłym
wydarzeniu z lirycznym komentarzem i dramatyzmem dialogowego ujęcia;
znamienne jest mieszanie elementów lirycznych (niezwykłość, nastrojowość,
emocjonalność), epickich (narracyjność, retrospekcja) i dramatycznych
(bohaterowie w działaniu i sytuacji). Fabuła jest ramą, w którą
wpisana jest sytuacja jednostki wobec losu i problemów moralnych
(wina i kara, wierność i zdrada, wolność);
- Poemat dygresyjny - gatunek epicki, w którym fabuła staje
się okazją do snucia przez narratora refleksji, wspomnień i uwag
wszelkiego rodzaju o charakterze lirycznym, żartobliwym, satyrycznym,
polemicznym. Fabuła ulega rozbiciu na szereg epizodów połączonych
postacią głównego bohatera, na pierwszy plan wysuwa się natomiast
osoba samego narratora. Poemat dygresyjny rozwinął się w okresie
romantyzmu i stanowi przykład romantycznego mieszania ze sobą rodzajów
literackich oraz wprowadzania podmiotowości. Przedstawiciele tego
gatunku to: Byron, a w Polsce Słowacki ("Beniowski");
- Epopeja;
- Komedia.
|
